Goedemorgen en goed dat je weer Mediakompas leest.
Laat ik beginnen met iets wat me oprecht energie geeft. We zitten inmiddels over de 300 abonnees! Wat nog meer opvalt is het openingspercentage, structureel boven de 60 procent. Dat is hoog. En belangrijker: het zegt iets over jullie betrokkenheid. Over de reacties die ik krijg, de vragen die jullie stellen, en de gesprekken die daaruit voortkomen. Dat maakt deze nieuwsbrief geen zender, maar een dialoog. Leuk!
We zijn inmiddels bij editie 27. De artikelen zijn samen meer dan 10.000 keer gelezen. AI is geen hype meer. En als het gaat om journalistiek en het bereiken van ons publiek, staan we voor een duidelijke opdracht. We moeten vernieuwen. De relatie met ons publiek herstellen waar die verzwakt is, en op andere plekken juist voor het eerst echt opbouwen. Verbinden dus. Ik denk dat de onderwerpen in deze nieuwsbrief daarbij helpen. Want dit is geen toekomstvraag meer, maar iets waar we middenin zitten en waar behoefte is aan duiding.
Het was ook een week die dat opnieuw onderstreepte.
Maandag kwam ik terug uit Spanje, waar ik twee weken werkte. Altijd goed om fysiek even afstand te nemen. Maar terug in Nederland merk je direct hoe hoog het tempo ligt. Dinsdag zat vol met gesprekken binnen de publieke omroep over innovatie, en dan met name AI. Archiefontsluiting, contenttransformatie, nieuwe toepassingen. Er liggen veel plannen en de EO speelt daarin nadrukkelijk een rol.
Woensdag vertrok ik vroeg naar Brussel voor het AI Forum van de EBU. Een dag vol presentaties over de stand van AI, wereldwijd en binnen Europa. Veel herkenning, weinig echte verrassingen. En misschien is dat wel het belangrijkste inzicht.
We gaan dit jaar uit de experimentele fase.
Niet meer testen. Niet meer verkennen. Maar implementeren.
Diezelfde boodschap heb ik donderdag ook intern bij de EO gedeeld, tijdens onze kwartaalupdate. In Q1 hebben we vooral gewerkt aan adoptie. Met ons AI-innovatie team hebben we o.a. een onboardingprogramma opgezet om de AI-geletterdheid binnen de omroep te verhogen. Dat was nodig. Maar Q2 wordt anders.
De vraag verschuift van: wat kan AI?
Naar: waar zetten we het daadwerkelijk in?
Wat kan AI vandaag al beter? Waar blijft de mens essentieel? En hoe organiseer je dat met human-in-the-loop?
Daarbij kijk ik nadrukkelijk breder dan alleen de publieke omroep. Juist ook naar bedrijven daarbuiten. Hoe implementeren zij AI? Wat werkt wel, wat niet? Dus bij deze ook een open uitnodiging: werk je met AI en wil je kennis uitwisselen, stuur me een bericht.
Tegelijkertijd groeit een andere vraag.
Tijdens het AI Forum sprak Karen Hao opnieuw over de macht van Big Tech. Over wat we uit handen geven. Over afhankelijkheid. En daarmee komt een oud thema in een nieuwe context terug: digitale soevereiniteit.
Binnen de EO zijn we daar concreet mee bezig. We werken met meerdere modellen. Niet alleen OpenAI, maar ook Mistral en Claude. En we volgen initiatieven als GPT-NL. Niet vanuit idealisme, maar vanuit strategie. We willen niet afhankelijk zijn van één speler. En dat proberen we op meer vlakken, niet alleen AI.
En dat brengt me bij de belangrijkste vraag van deze week.
Want terwijl iedereen praat over implementatie, tools en use cases, speelt er iets fundamentelers op de achtergrond.
De echte strijd gaat niet meer over wie de beste content maakt.
De echte strijd gaat over wie de relatie met het publiek bezit.
Welkom bij Mediakompas.
AI is de nieuwe stoomlocomotief (maar de echte strijd gaat over wie de route bepaalt)
Tijdens het EBU AI Forum in Brussel viel één vergelijking op die bleef hangen.
Renate Nikolay, Deputy Director-General bij de Europese Commissie, opende met een historische parallel. We leven volgens haar in een tijd die net zo ontwrichtend is als de uitvinding van de stoommachine. Technologie is macht. En wie die technologie niet zelf ontwikkelt of begrijpt, wordt afhankelijk van anderen.
Die vergelijking is raak. Maar misschien nog belangrijker: hij is onvolledig.
De stoommachine veranderde hoe we produceerden.
AI verandert hoe mensen informatie vinden, verwerken en vertrouwen.
En daarmee verschuift de kernvraag voor journalistiek.
Niet: hoe maken we content?
Maar: hoe bereiken we nog mensen?
Van homepage naar assistent
Wat op het forum steeds terugkwam, expliciet en impliciet, is dat de distributielaag fundamenteel aan het verschuiven is.
Waar we jarenlang dachten in:
websites
apps
zenders
komt er nu een nieuwe laag tussen.
AI-assistenten.
Steeds vaker wordt nieuws niet meer gevonden via Google of direct via een merk, maar via:
ChatGPT
Google AI Overviews
Perplexity
en straks: systemen die namens de gebruiker handelen
Die systemen beantwoorden vragen. Samenvatten informatie. En nemen beslissingen over wat relevant is.
En daar zit de verschuiving.
De gebruiker gaat niet meer naar het nieuws.
Het nieuws wordt naar de gebruiker gebracht, gefilterd door een systeem dat wij niet controleren.
De harde realiteit: bijna geen verkeer meer terug
Een van de meest confronterende inzichten uit het forum:
AI-systemen sturen gemiddeld 1 tot 2 procent van het verkeer terug naar de oorspronkelijke bron.
Dat betekent concreet:
je content wordt wel gebruikt
maar je relatie met het publiek verdwijnt
Dit is geen theoretisch risico. Dit gebeurt nu al.
En het plaatst mediabedrijven voor een fundamenteel dilemma:
meedoen met AI-platforms → zichtbaar blijven, maar controle verliezen
niet meedoen → controle houden, maar onzichtbaar worden
De BBC koos er bijvoorbeeld voor om content niet te licenseren aan bepaalde AI-systemen. Gevolg: hun journalistiek verschijnt simpelweg niet in die omgevingen.
Reuters kiest een andere route en licentieert wel, onder voorwaarden.
Er is nog geen duidelijke winnaar.
Content is niet langer het eindproduct
Wat ook duidelijk werd: de rol van content verandert.
Voorheen was content het eindproduct.
Nu wordt content steeds vaker een grondstof.
Een input voor:
AI-modellen
zoeksystemen
assistenten
Dat zie je terug in concrete strategieën van omroepen:
grootschalige transcriptie van archieven
investeren in metadata en machineleesbaarheid
bouwen van gezamenlijke contentpools
De logica daarachter is simpel.
Als systemen bepalen wat zichtbaar is, moet jouw content leesbaar en begrijpelijk zijn voor die systemen.
Niet alleen voor mensen.
Waarom dit zo moeilijk is
Tegelijkertijd werd op het forum ook duidelijk waarom dit niet zomaar op te lossen is.
De cijfers zijn hard:
slechts 25 procent van de AI-projecten levert daadwerkelijk waarde op
Niet omdat de technologie niet werkt, maar omdat organisaties:
processen niet aanpassen
governance niet op orde hebben
mensen niet meenemen
AI implementeren blijkt geen technologievraagstuk, maar een organisatievraagstuk.
En daar komt een tweede spanning bij.
Want terwijl je moet versnellen, moet je ook oppassen.
Karen Hao waarschuwde scherp voor de afhankelijkheid van Big Tech. Voor de concentratie van macht. Voor het feit dat mediabedrijven hun eigen positie ondermijnen als ze volledig meebewegen.
Aan de andere kant: niet meebewegen is ook geen optie.
De nieuwe strategie: samenwerken of verdwijnen
Wat opviel is dat vrijwel alle publieke omroepen tot dezelfde conclusie komen.
Alleen ga je dit niet winnen.
Daarom zie je een beweging richting:
gezamenlijke infrastructuur
gedeelde datasets
collectieve onderhandeling met platforms
Niet omdat dat ideologisch wenselijk is, maar omdat het praktisch noodzakelijk wordt.
De individuele omroep is te klein.
Het ecosysteem moet groter worden.
Terug naar de stoomlocomotief
De vergelijking met de stoommachine helpt om te begrijpen wat er gebeurt.
De stoommachine bepaalde niet alleen wie kon produceren, maar ook:
wie infrastructuur bezat
wie routes controleerde
wie toegang had tot markten
AI doet hetzelfde.
Alleen nu gaat het niet om goederen, maar om informatie.
En niet om rails, maar om interfaces.
De vraag is dus niet wie de beste journalistiek maakt.
De vraag is:
wie zit er tussen jou en je publiek in?
De echte keuze voor publieke omroepen
Voor publieke omroepen ligt hier een ongemakkelijke, maar noodzakelijke keuze.
Ga je volledig mee in het ecosysteem van Big Tech, en accepteer je de afhankelijkheid?
Bouw je een eigen alternatief, met alle beperkingen van dien?
Of probeer je een derde route: samenwerken, standaarden ontwikkelen en gezamenlijk invloed uitoefenen?
Wat duidelijk is: niets doen is geen optie.
Zoals een van de sprekers het scherp formuleerde:
stop met alleen gebruiker zijn van technologie, en word mede-vormgever.
Wat dit concreet betekent
Voor mij is de conclusie na dit forum helder.
De komende 12 maanden draaien niet om:
experimenten
losse pilots
nieuwe tools
Maar om drie dingen:
Distributie opnieuw uitvinden
Niet alleen denken in platformen, maar in systemen en assistentenContent structureren als infrastructuur
Zodat het zichtbaar blijft in een AI-gedreven wereldDe relatie met het publiek actief terugwinnen
In een omgeving waar die relatie steeds vaker via anderen loopt
De stoomlocomotief reed niet alleen sneller.
Hij bepaalde wie er mee mocht en wie achterbleef.
AI doet hetzelfde.
De vraag is alleen:
zitten wij straks nog in de bestuurderscabine,
of zijn we een wagon geworden in iemand anders’ trein?
👀 Gezien en gelezen
Internationale aandacht voor De Ongelooflijke op Substack. We gaan echt goed met ons Substack-initiatief rondom De Ongelooflijke Podcast. Vorige week gingen we door de 11.000 abonnees. In een artikel op Future Media Hubs leg ik uit hoe we dit hebben aangepakt en wat het oplevert.
👉 Wat hier interessant is: we kozen bewust voor een ander platform dan de standaard NPO-kanalen.
Substack werd geen verlengstuk van de podcast, maar een plek voor eigen journalistiek. Essays, longreads en reflecties. Geen hergebruik, maar iets nieuws.
Dat werkt.📈 11.000 abonnees, 60%+ open rate en 700.000+ views
🤝 47% nieuw publiek buiten de EO
🔍 Groei via het Substack-ecosysteem zelfMaar belangrijker dan de cijfers:
Er ontstaat een relatie. Geen vluchtig bereik, maar betrokkenheid.
🎯 Platforms zijn redactionele keuzes
📈 Begin klein, maar denk groter
🤝 Investeer in relatie in plaats van alleen bereik
➜ Lees het hele artikelReuters over jongeren en nieuws: social-first, creator-first, context-first
Via LinkedIn deelde Justin Mol (DPG Media) deze week het nieuwste Reuters-onderzoek naar nieuwsgebruik onder jongeren. Voor mij reden om zelf het rapport (flink!) te scannen. En dat levert meer op dan alleen de bekende conclusie dat jongeren “op social zitten”.
De belangrijkste verschuiving: in tien jaar tijd zijn jongvolwassenen van online-first naar social-first gegaan. Slechts 14% van de 18- tot 24-jarigen gaat nog direct naar een nieuwswebsite of app. Bij 55-plussers is dat dubbel zo hoog. En over social: what about de vlucht van TikTok…
Maar het echte inzicht zit daaronder.
Jongeren mijden nieuws niet meer dan andere groepen, maar consumeren het minder bewust. Ze komen het vaker tegen dan dat ze er actief naar zoeken. Daardoor wordt de band met nieuwsmerken zwakker.Tegelijk geven ze vaker aan dat nieuws voor hen niet relevant voelt of moeilijk te begrijpen is. Het probleem zit dus niet alleen in bereik, maar ook in vorm en uitleg.
Daarmee samenhangend: jongeren hebben een bredere definitie van nieuws. Niet alleen politiek en economie, maar ook onderwerpen die persoonlijk relevant of cultureel zijn.
Op platforms verschuift de aandacht bovendien naar makers. 51% zegt meer aandacht te hebben voor creators dan voor traditionele nieuwsmerken.
En dan AI.
15% van de jongeren gebruikt wekelijks een AI-chatbot voor nieuws, vooral om verhalen beter te begrijpen, samen te vatten of te checken. AI fungeert daarmee steeds meer als nieuwsvertaler. Benieuwd naar de cijfers van komend jaar.
De conclusie voor nieuwsmedia is duidelijk:de ingang is social,
de vorm is multimediaal,
en de behoefte is context.➜ Leesvoer van Reuters. (met een leuke vermelding voor SPILNEWS, van Mediahuis)
Interessant is dat Karlijn Goossens, Genrecoördinator Journalistiek bij NPO, dit onderzoek ook naast een ander perspectief legt. In haar nieuwsbrief verwijst ze naast Reuters naar het onderzoek Managing media use: How young adults deal with information abundance van Tim Groot Kormelink, Mirte Braan en David van de Kar. Haar conclusie: jongeren haken niet af van nieuws, maar organiseren hun relatie ermee anders. Dat sluit precies aan bij wat je hier terugziet. ➜ Volledige analyse.Vacature. Word mijn collega bij de EO, we zoeken een AI Projectleider.
We zoeken iemand die helpt om AI niet alleen te verkennen, maar echt onderdeel te maken van het dagelijks werk.👉 Wat deze rol interessant maakt, is dat het niet gaat om technologie op zich, maar om toepassing. Niet bouwen om het bouwen, maar zorgen dat redacties, teams en afdelingen AI daadwerkelijk gebruiken.
De focus ligt op:
AI-initiatieven structureren en begeleiden
collega’s helpen in hun werkprocessen
trainingen en sessies organiseren
Innovatie op gang helpen
en vooral: verbinding brengen tussen mensen, ideeën en technologie
Voor ons is AI geen los project meer. Het verschuift van experiment naar infrastructuur. Join the club! ➜ Solliciteer.
👋 Je hebt het einde van deze nieuwsbrief bereikt.
Ken je iemand voor wie deze nieuwsbrief interessant is? Stuur hem gerust door.
Tot volgende week.
