Welkom, goed dat je weer Mediakompas leest.
Ik twijfelde even of het nog niet tijd was voor een zomerstop, maar gezien het openingspercentage van deze nieuwsbrief lezen jullie nog volop. Dus deze week ga ik nog even door. Ik merk wel dat de grotere bijeenkomsten, strategiesessies en presentaties aan het opdrogen zijn en dat is ook goed. Laten we even vertragen voordat we na de zomer weer vol gas geven. Ik laat het even van komende week afhangen of er genoeg nieuwswaardigheid is, want dat is het belangrijkste voor deze nieuwsbrief. Dus bij geen bericht wens ik je een fijne zomer, en anders spreken we elkaar komende week weer.
Eind mei schreef ik een column voor het Ondernemersmagazine van de EO over stemklonen en geloofwaardigheid. Ik nam hem destijds bewust niet mee in deze nieuwsbrief, dubbelen vond ik zonde. Afgelopen week haalde de actualiteit dat besluit in: RTV Oost kondigde aan een AI-kloon van presentator Jaap-Erik Bijl in te zetten voor online nieuwsvideo’s. Precies het onderwerp waar ik toen over schreef, alleen is het nu geen gedachte-experiment meer.
Fijne week en goed dat je geabonneerd bent!
Je verliest maar één keer je geloofwaardigheid
Vorige week meldde RTV Oost op haar eigen site dat de omroep een AI-versie van presentator Jaap-Erik Bijl gaat inzetten voor online nieuwsvideo’s. De digitale kloon verschijnt de komende weken in een proefperiode op de website, in de app en op de sociale kanalen. Met een AI-label, voorlopig geproduceerd door Bijl zelf, en met de journalistieke eindverantwoordelijkheid bij de redactie, zo benadrukt directeur/hoofdredacteur Danny de Vries in het persbericht. Op papier is het netjes geregeld.
En laat ik eerlijk zijn: ik waardeer dat RTV Oost dit hardop doet. Als innovatiecollega herken ik de zoektocht. Regionale omroepen staan onder druk, online vraagt om snelheid, en een presentator die 24 uur per dag beschikbaar is klinkt als een oplossing. Toch vind ik dit onverstandig. Deze omroep werkt al 38 jaar aan haar betrouwbaarheid. Wie dat kapitaal inzet voor een proef, moet heel zeker van zijn zaak zijn.
Nina werd niet ouder dan een half jaar
Want we hebben deze film al gezien. In mei 2024 introduceerde Omroep Brabant de digitale kloon van presentator Nina van den Broek. Ook toen: duidelijke vermelding in beeld, een journalist van vlees en bloed achter de inhoud, en hoofdredacteur Renzo Veenstra die in het eigen persbericht uitlegde waarom de betrouwbaarheid geen gevaar liep. Vijf maanden later was de digitale kloon weg. Te bewerkelijk, te duur, en vooral: te verwarrend. Kijkers vroegen zich geregeld af naar welke Nina ze zaten te kijken, de echte of de neppe, zo viel te lezen in het Brabants Dagblad. Het label aan het begin van de video bleek niet genoeg. Een maand later vertelde Veenstra in de nieuwsbrief van Jaap van Zessen dat het produceren van de filmpjes nog steeds een volledige fte per dag kostte, en dat de omroep overwoog verder te gaan met een avatar die niet op een echt mens is gebaseerd. Juist omdat het publiek vraagtekens zette bij het klonen van een bekend gezicht.
Ik vroeg Veenstra deze week hoe het er nu voor staat. Zijn antwoord: “Omroep Brabant brengt de AI-presentator voorlopig niet terug. Geeft te veel verwarring bij het oude publiek, is de ervaring.” En daar wilde hij het bij laten.
Mensen prikken erdoorheen
Die vraagtekens zijn er nu weer. Spilnews ging de straat op en peilde jongeren. De reacties: “eng”, “niet oké”, en de observatie dat AI-video’s vaak net te glad of te perfect ogen. Eén jongere, die zelf veel met AI werkt, vatte de logica erachter samen: het is goedkoper, en mensen klikken er toch wel op. In de comments onder de video’s van Spilnews en DeMarker klinkt het scherper. Een gebruiker schrijft dat alle betrouwbaarheid van RTV Oost en haar medewerkers met deze beslissing wordt weggegooid, en noemt het respectloos naar kijker en vak. Ik schreef eerder in Mediakompas over de AI-gegenereerde presentatrice Jess van Kids Top 20 en voorspelde toen dat het geen stand houdt. Mensen prikken erdoorheen en zitten er niet op te wachten. Ik zie nog geen reden om die inschatting bij te stellen.
Hoofdredacteur in de verdediging
Ik heb hoofdredacteur Danny de Vries gevraagd naar een reactie. Hij verdedigt het AI-experiment met de beeltenis van presentator Jaap-Erik als de uitkomst van een zorgvuldig, twee jaar durend traject van het interne AI-Lab, waarbij transparantie centraal staat: er zijn altijd AI-labels zichtbaar en er komt een uitlegvideo over hoe de avatar wordt gemaakt. Hij benadrukt dat de rechten bij Jaap-Erik zelf blijven, dat die het experiment op elk moment kan stoppen, en dat "de menselijke presentator onmisbaar blijft". Zorgen over banen begrijpt hij, maar het experiment wordt volgens hem "niet gedreven door bezuinigingen of commerciële belangen" en past juist binnen de prestatieafspraken met OCW over verantwoorde AI-innovatie. Zijn kernprincipe: "de techniek ondersteunt, maar de mens beslist." De kritiek op AI-presentatoren in tijden van deepfakes neemt hij serieus, maar het antwoord is volgens hem niet vermijden: "Onze verantwoordelijkheid is juist om te onderzoeken hoe we nieuwe technologie verantwoord, transparant en volgens publieke waarden kunnen inzetten." Over drie maanden volgt evaluatie, en discussie ziet hij als winst: "Het laat zien dat journalistiek ertoe doet."
Ik lees in de volledige reactie iemand die het experiment vooral wil verdedigen, soms ook wel wat bagatelliseert, en misschien zelf ook wel beter weet. En een hoofdredacteur die ook met z’n collega in Brabant had kunnen bellen, die het traject al een keer heeft ondergaan.
Betrouwbaarheid in het geding
In een artikel in De Stentor klinken stevige waarschuwingen. Steven Dorrestijn, lector Technologie en Ethiek aan Saxion, zou zelf niet aan dit experiment zijn begonnen. Hoe echter de kloon lijkt, hoe ingewikkelder het wordt, stelt hij: wat honderd procent echt lijkt maar het niet is, kun je ook honderd procent inauthentiek noemen. Hij ziet bovendien een hellend vlak richting het helemaal niet meer inzetten van echte presentatoren en vraagt zich af wat Bijl eigenlijk weggeeft, want aan het toekomstig gebruik van zijn stem en gezicht zit geen bovengrens. “Hij weet niet wat hij weggeeft.” Wais Shirbaz van de NVJ sluit daarbij aan: de journalistiek valt of staat bij betrouwbaarheid, en komt die in het geding, hoe gering de twijfel ook, dan heb je als medium een groot probleem.
De presentator in kwestie vertelt in dezelfde krant dat hij is geschrokken van de eerste reacties, maar dat bij hem de nieuwsgierigheid overheerst: “Ik zet alleen mezelf om in een plaatje. Meer is het niet.” En eerlijk? Ik denk dat het meer is. Dat is precies waar dit hele verhaal over gaat.
Jongeren maken onderscheid, als je het uitlegt
Interessanter dan de onderbuik is het onderzoek. DeMarker van BNNVARA sprak Astrid Vandendaele, docent Journalistiek en Nieuwe Media aan de Universiteit Leiden, die meewerkte aan Leids onderzoek naar AI-beelden en vertrouwen. Haar bevinding: jongeren maken wel degelijk onderscheid in de mate van AI-gebruik. Staat er bij een artikel dat het volledig door AI is gegenereerd, dan daalt het vertrouwen. Wordt uitgelegd dat AI alleen ondersteunde, dan blijft het vertrouwen veel beter op peil. Vandendaele ziet daarom juist toekomst voor AI in de journalistiek en vindt het goed dat RTV Oost experimenteert, mits verantwoord en transparant. En precies daar wringt het al: DeMarker constateert dat de AI-vermelding van RTV Oost op Instagram onder de caption verdwijnt. Haar advies aan de omroep: maak glashelder dat alleen de presentator AI is, en de journalistieke keuzes daarachter niet.
Leg daar het Digital News Report 2026 van het Reuters Institute en het Commissariaat voor de Media naast, waar ik twee weken geleden over schreef. Het vertrouwen in nieuws zakte naar 49 procent. Slechts 12 procent vertrouwt nieuws via sociale media. En juist daar, op de kanalen waar het wantrouwen het grootst is, landen straks de video’s met de digitale Jaap-Erik. Je introduceert een synthetisch gezicht op de plek waar je geloofwaardigheid al het meest onder druk staat.
Wat we kunnen en wat we zouden moeten doen
Bij de EO hebben we deze afweging dit voorjaar zelf gemaakt. Een producer vroeg of we de stem van een presentator konden klonen voor voice-overwerk. Het antwoord op de technische vraag was simpel: ja, dat kan, en het is nauwelijks te horen. De moeilijkere vraag was een andere: wat is het verschil tussen wat we kunnen en wat we zouden moeten doen? We kwamen tot een besluit en legden het vast in onze AI-richtlijnen. Als het om non-fictie gaat, klonen wij geen mensen. Geen stemmen, geen gezichten, geen door AI gegenereerde presentatoren. Voor fictie bekijken we het per geval. Maar we zeggen ook, dit is hoe we er -nu- naar kijken.
Begrijp me niet verkeerd: dit is geen pleidooi tegen AI in de journalistiek. We automatiseren bij de EO volop, en één woord bijklonen in een voice-over zie ik als Photoshop voor audio, schreef ik in editie 38. Maar een volledig gegenereerde presentator van je nieuws is een andere categorie. Daar raak je de kern van wat nieuws geloofwaardig maakt: dat er een mens achter zit.
Als je het hoort, is het echt
Op een congres in Brussel hoorde ik dit voorjaar een bestuurder van de Zweedse publieke radio. Haar organisatie gebruikt AI overal in het productieproces: transcripties, draaiboeken, controle. En toch maakte ze op het podium één statement: alles wat je hoort op de Zweedse publieke radio is door mensen gemaakt. Ze was er trots op. Ze gaf haar publiek een eenvoudige zekerheid: als je het hoort, is het echt.
Geloofwaardigheid werkt niet als een abonnement dat je kunt opzeggen en later hervatten. Je bouwt het op over jaren, soms decennia, en je kunt het in één verkeerde beslissing beschadigen op een manier die zich langzaam verspreidt. Vertrouwen komt te voet en gaat te paard. Als de presentator niet echt is, wie zegt dan dat het beeld klopt? En als het beeld ook niet klopt, wat is er dan nog echt aan wat je maakt?
Mijn inschatting: de techniek is klaar voor dit experiment. Het publiek niet. En van die twee bepaalt er maar één of je geloofwaardig blijft.
PS: De AI-verantwoording van RTV Oost is nog wel interessant om te lezen. Hoe heb je dit zelf georganiseerd in je organisatie? Los van het feit dat deze van RTV Oost wel een update kan gebruiken…
👀 Dit viel mij verder deze week op
Nic Newman over de opmars van newscreators. Het Reuters Institute laat opnieuw van zich horen, dit keer bij monde van onderzoeker Nic Newman, die ik dit voorjaar nog in Perugia zag spreken en die naar mijn idee alleen maar wijze dingen zegt. In een nieuwe video op LinkedIn licht hij het creators-hoofdstuk uit het Digital News Report toe. Wereldwijd krijgt inmiddels ongeveer een kwart van de volwassenen wekelijks nieuws van onafhankelijke contentcreators, vertelt Newman. Vooral in landen als de Verenigde Staten, Brazilië en Thailand, veel minder in Noord-Europa en Japan, waar het vertrouwen in traditionele media relatief hoog is. Creators vervangen het traditionele nieuws meestal niet, ze vullen het aan. En opvallend: het brede publiek vindt creators vermakelijker en begrijpelijker maar minder betrouwbaar, terwijl mensen die creators daadwerkelijk volgen ze op álle punten beter beoordelen, inclusief vertrouwen en onpartijdigheid. Toch denk ik, en dat schreef ik eerder in deze nieuwsbrief, dat het werkelijke percentage hoger ligt. Dat is niet alleen onderbuik. Onderzoek gepubliceerd bij University of Chicago Press laat zien dat politiek sterk betrokken mensen afwijkend deelnemen aan surveys, wat representativiteit ingewikkeld maakt. En Pew Research Center beschrijft in zijn methodologische verantwoording het bekende probleem van non-responsbias: wie weinig vertrouwen heeft in instituties, doet ook minder snel mee aan onderzoek van diezelfde instituties. Daardoor bestaat de kans dat een deel van het publiek dat sterk leunt op alternatieve nieuwsbronnen minder goed zichtbaar is in surveyonderzoek. ➜ Bekijk de video van Newman.
Ezra Eeman verruilt de NPO voor WAN-IFRA. Een naam die regelmatig voorbijkomt in deze nieuwsbrief, twee weken geleden nog om zijn scherpe analyse bij het Digital News Report, vertrekt uit Hilversum. Ezra Eeman maakte op LinkedIn bekend dat hij na drie jaar als Director of Strategy & Innovation afscheid neemt van de NPO. Hij verwijst daarbij naar het traject richting een nieuwe topstructuur en naar de balans tussen zijn gezin en woonbasis in België en zijn werk in Hilversum. In dezelfde week kondigde hij zijn nieuwe klus aan: Director AI in Media bij WAN-IFRA, de internationale organisatie van nieuwsuitgevers. Daarnaast maakt hij meer ruimte voor advieswerk via zijn eigen WAYFINDER. Ik vind het jammer om hem te zien gaan, maar ook begrijpelijk. Dagelijks reizen tussen België en Hilversum lijkt mij niet gemakkelijk (en dan kom ik zelf al elke dag uit Waalwijk). En het Hilversumse medialandschap is niet eenvoudig, zeker publiek niet. Het is laveren tussen NPO- en omroepbelangen, terwijl het publieksbelang eigenlijk altijd voorop moet staan. Daar moeten we gezamenlijk aan werken. ➜ Afscheidsbericht en nieuwe rol op LinkedIn.
Japanse ondertiteling bij Fries ondernemersnieuws. In mijn Instagram-timeline kwam een video voorbij van GrootFryslân, onderdeel van GrootMedia. De commercieel lokale uitgever ging langs bij FibreMax in Joure, een bedrijf uit het eigen uitgeversgebied dat overweegt een fabriek te openen in Japan. In de video zien we de Japanse delegatie op bezoek komen. Het gaat mij niet om de video zelf, maar om de slimmigheid eromheen: GrootFryslân voorzag de video van Japanse ondertiteling én plaatste de beschrijving in twee talen. Of dat in samenspraak met het bedrijf is gebeurd, weet ik niet, maar ik kan het me goed voorstellen. Voor FibreMax is het prima PR als de video in Japan wordt getoond, en voor de uitgever betaalt het zich direct uit: 300.000 views in een paar dagen, bovengemiddeld goed voor dit account. Een slimme manier om met een lokaal verhaal een veel groter publiek te bereiken.
Tot volgende week
Heb je dit bericht tot het einde gelezen? Ik zou het leuk vinden als je dit een like wilt geven. Reageren? Dat kan hieronder of reply direct via e-mail, vind ik leuk.
Ken je iemand voor wie deze nieuwsbrief interessant is? Stuur hem door.
